Trí tuệ nhân tạo (AI) đang được xem là cơ hội vàng để Việt Nam bứt phá khỏi bẫy thu nhập trung bình và tránh lặp lại mô hình tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ và gia công. Với tốc độ phát triển toàn cầu 30–40% mỗi năm, AI được kỳ vọng sẽ chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong nền kinh tế thế giới trong vài thập kỷ tới. Đây là một trong số rất ít lĩnh vực cho phép Việt Nam vượt qua giới hạn của thị trường nội địa và tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Tuy nhiên, cơ hội này không tự đến. Nếu Việt Nam chỉ dừng lại ở việc ứng dụng AI theo phong trào, gia công giá rẻ hoặc “fine-tune” các mô hình ngoại, thì nguy cơ lặp lại con đường công nghiệp hóa phụ thuộc là rất lớn. AI không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà là bài toán chiến lược dài hạn liên quan đến kinh tế, an ninh, dữ liệu và chủ quyền quốc gia.
AI không biên giới – nhưng Việt Nam không thể chỉ dựa vào thị trường nội địa
AI gần như xóa bỏ rào cản địa lý, cho phép sản phẩm và dịch vụ được xuất khẩu tức thời ra toàn cầu. Điều này mở ra cơ hội lớn cho Việt Nam, nhưng cũng buộc Việt Nam phải rời khỏi “vùng an toàn”, cạnh tranh trực tiếp với các quốc gia khác về chất lượng, độ tin cậy và giá trị gia tăng, thay vì chỉ cạnh tranh bằng chi phí thấp.
Bài học từ Nhật Bản cho thấy: sáng tạo nhưng quá hướng nội sẽ dẫn đến chững lại. Thị trường nội địa dù đủ lớn để tồn tại nhưng không đủ để tăng trưởng nhanh. Với AI, nếu không hướng ra toàn cầu, Việt Nam sẽ khó tạo ra các doanh nghiệp công nghệ có quy mô và tầm ảnh hưởng lớn.
Chủ quyền AI – thách thức mang tính sống còn
Một vấn đề then chốt được đặt ra là: Việt Nam sẽ dựa vào AI của ai, dữ liệu của ai và luật chơi của ai? Đây chính là câu chuyện chủ quyền AI. Việc phụ thuộc hoàn toàn vào các mô hình AI đa dụng nước ngoài tiềm ẩn rủi ro lớn: từ sai lệch thông tin lịch sử, pháp lý, văn hóa, cho tới vi phạm quy định về dữ liệu và an ninh quốc gia.
Để giảm thiểu rủi ro, Việt Nam cần xây dựng các mô hình AI nền tảng mang tính quốc gia, phản ánh đúng pháp luật, văn hóa và lợi ích của Việt Nam, đồng thời bảo đảm dữ liệu nhạy cảm được lưu trữ và xử lý trong nước. Dù chi phí để phát triển và duy trì các mô hình này có thể lên tới hàng trăm triệu USD mỗi năm, nhưng nếu tính trên bình quân đầu người thì đây là khoản đầu tư hoàn toàn hợp lý cho tương lai dài hạn.
Không chạy theo “AI to”, mà tập trung “AI nhỏ nhưng tinh”
Trong bối cảnh các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) ngày càng phình to, tiêu tốn năng lượng khổng lồ và tiềm ẩn nhiều rủi ro về độ tin cậy, hướng đi phù hợp hơn với Việt Nam là phát triển các mô hình AI chuyên dụng, quy mô nhỏ, độ chính xác cao. Các mô hình này có thể chạy tại chỗ (on-device), tiết kiệm năng lượng, tăng tính an toàn dữ liệu và phù hợp với từng bài toán cụ thể trong sản xuất, y tế, giáo dục, tài chính hay hành chính công.
Tương lai của AI không nằm ở một “trí tuệ toàn năng” tập trung, mà ở mạng lưới các AI chuyên gia phi tập trung, kết nối với nhau để giải quyết từng vấn đề cụ thể. Đây là không gian mà Việt Nam hoàn toàn có thể tham gia và tạo ra lợi thế.
Doanh nghiệp, hạ tầng và giáo dục phải chuyển đổi đồng thời
AI chỉ thực sự tạo ra giá trị khi doanh nghiệp chuyển đổi nhanh và quyết liệt. Những doanh nghiệp chậm thích nghi sẽ bị tụt lại, trong khi các doanh nghiệp “nhanh thắng to” sẽ chiếm ưu thế. Song song đó, hạ tầng cho AI không chỉ là các trung tâm dữ liệu lớn, mà còn là hệ thống tính toán phi tập trung, mạng viễn thông tốc độ cao và hệ sinh thái mở cho nhiều chủ thể tham gia.
Cuối cùng, cách mạng AI sẽ kéo theo cách mạng giáo dục. Giáo dục 4.0 với học tập cá nhân hóa nhờ AI sẽ thay đổi căn bản cách dạy, cách học và cách đánh giá. Đây cũng là thị trường khổng lồ, mở ra cơ hội để Việt Nam phát triển các giải pháp giáo dục AI phục vụ trong nước và xuất khẩu ra thế giới.
AI là cơ hội lịch sử để Việt Nam bứt phá, nhưng chỉ thành hiện thực nếu có lựa chọn chiến lược đúng đắn: đầu tư cho chủ quyền AI, ưu tiên chất lượng thay vì giá rẻ, phát triển AI chuyên dụng, hạ tầng phi tập trung và cải cách giáo dục. Câu hỏi “AI của ai, dữ liệu của ai, luật chơi của ai” không chỉ là câu hỏi công nghệ, mà là câu hỏi quyết định vị thế của Việt Nam trong trật tự kinh tế – công nghệ toàn cầu tương lai
(Nguồn: tiasang.com.vn)